Хроничен риносинузитис
Хроничен риносинузитис (ХРС) е воспалителна болест на слузницата на носот и параназалните синуси која трае подолго од 12 недели без целосно повлекување на симптомите. Тоа е една од најчестите хронични здравствени состојби кај возрасната популација, со проценета преваленца од 5–12% во Европа.
Што значи овој поим?
ХРС не е едноставна бактериска инфекција која се лекува со антибиотици — тоа е комплексна воспалителна болест со повеќе фенотипови и ендотипови. Според присуството на назални полипи, се дели на:
- CRSsNP (без назални полипи) — доминира неутрофилно воспаление, почесто кај пушачи и пациенти со анатомски абнормалности
- CRSwNP (со назални полипи) — доминира еозинофилно воспаление од типот Th2, често поврзано со астма и алергиски ринитис
Разликувањето на фенотиповите е важно бидејќи го одредува терапевтскиот пристап — CRSwNP подобро реагира на кортикостероиди и биолошка терапија, додека CRSsNP бара поинаков алгоритам на третман.
Кога е важен во практиката?
ХРС е важен бидејќи значително го нарушува квалитетот на животот — повеќе од многу други хронични болести како дијабетес или хронична опструктивна белодробна болест (ХОББ) според некои студии. Влијанието вклучува:
- Отежнато дишење низ нос и хронична затнат нос
- Губење на мирис и вкус
- Нарушување на сонот и хроничен замор
- Намалена продуктивност и работна способност
- Психолошки тегоби (анксиозност, депресија)
ХРС е исто така економски значаен — директните и индиректните трошоци за третман и изгубената продуктивност во ЕУ се проценуваат на милијарди евра годишно.
Кои се поврзаните симптоми или состојби?
Дијагностичките критериуми (EPOS 2020) бараат присуство на ≥2 симптоми ≥12 недели, од кои барем еден мора да биде затнат нос или ринореа:
- Затнат нос / отежнато назално дишење
- Ринореа (предна или постназална дренажа)
- Болка или притисок во лицето
- Намален или изгубен мирис (хипосмија/аносмија)
Чести коморбидитети: алергиски ринитис (40–80% од пациентите со ХРС), астма (20–40%), AERD/Самтеров тријас, полипоза, девијација на септумот.
Како се дијагностицира или проценува?
Дијагнозата на ХРС бара комбинација од клиничка слика и објективни наоди:
- Ендоскопија на нос — визуелизација на полипи, секрет, едем на слузницата (Лунд-Кенеди скор)
- КТ на параназални синуси — златен стандард за проценка на обемот на болеста (Лунд-Макеј скор)
- SNOT-22 upitnik — квантификација на влијанието врз квалитетот на животот
- Алерголошка обработка — при сомневање за алергиска компонента
- Биопсија — при сомневање за специфична болест (грануломатоза, тумор)
Како да се разликува од слични состојби?
ХРС може да се помеша со неколку слични состојби:
- Акутен риносинузитис — симптомите траат <12 недели и целосно се повлекуваат; ХРС трае >12 недели без целосно повлекување
- Алергиски ринитис — сезонски или повеќегодишен, без зафатеност на синусите; може да биде коморбидитет на ХРС
- Вазомоторен ринитис — нема воспалителна компонента, реагира на неспецифични дразби (студ, мириси)
- Микози на синуси — габична инфекција на синусите, специфичен КТ наод, бара хируршка обработка
- Грануломатозни болести (GPA, EGPA) — системска болест со ОРЛ манифестации, бара биопсија и ревматолошка обработка
Кога да побарате специјалистичка проценка?
Специјалистичка ОРЛ проценка треба да се побара кога:
- Симптомите траат подолго од 12 недели и покрај конзервативната терапија
- Постои губење на мирис кое не поминува
- Сомневање за назални полипи (видливи маси во носот)
- Повторени акутни егзацербации (>3 годишно)
- Симптоми кои значително го нарушуваат квалитетот на животот (SNOT-22 ≥20)
- Неуспех на конзервативната терапија (интраназални кортикостероиди ≥8 недели)
Можности за лекување
Третманот на ХРС се спроведува според скалест алгоритам (EPOS 2020):
Конзервативен третман (прва линија):
- Интраназални кортикостероиди (ИНС) — основа на терапијата за двата фенотипа
- Плакнење на носот со физиолошки раствор (saline irrigation)
- Краток курс на орални кортикостероиди — кај CRSwNP со тешки симптоми
- Антибиотици — само кај акутни егзацербации со бактериска компонента
Хируршки третман:
- FESS (функционална ендоскопска хирургија на синуси) — при неуспех на конзервативната терапија
- Септопластика — при анатомска опструкција
- Турбинопластика — при хипертрофија на носните школки
Биолошка терапија (за тежок CRSwNP):
- Dupilumab (anti-IL-4Rα) — одобрен во ЕУ за тежок CRSwNP
- Меполизумаб, бенрализумаб — анти-ИЛ-5 терапија
Чести прашања
Дали хроничниот риносинузитис може да се излечи?
ХРС е хронична болест која може да се контролира, но не секогаш трајно да се излечи. Целта на третманот е постигнување ремисија на симптомите и спречување на егзацербации. Хируршкиот третман (FESS) ги подобрува симптомите кај 80–90% од пациентите, но не ја елиминира потребата за понатамошна медицинска терапија.
Кога е потребна операција за хроничен риносинузитис?
Операцијата (FESS) е индицирана кога конзервативната терапија (интраназални кортикостероиди ≥8–12 недели, плакнење на носот) не доведе до задоволително подобрување, кога постојат назални полипи кои не реагираат на кортикостероиди, или кога КТ покажува значително зафаќање на синусите.
Што е биолошка терапија за ХРС?
Биолошката терапија се моноклонални антитела кои блокираат специфични воспалителни патишта (IL-4, IL-5, IL-13). Наменета е за пациенти со тежок CRSwNP кои не реагираат на стандардна терапија и операција. Дупилумаб е моментално единствениот биолошки лек одобрен во ЕУ за оваа индикација.
Дали хроничниот риносинузитис влијае на астмата?
Да — ХРС и астмата често коегзистираат (т.н. 'unified airway disease'). Нелекуваниот ХРС може да ја влоши астмата и обратно. Третманот на ХРС (особено FESS) може да ја подобри контролата на астмата кај пациенти со двете состојби.
Поврзани содржини на порталот
Истражете детални страници, алгоритми и едукативни алатки поврзани со овој поим.